Ο εγκέφαλος γερνά πιο γρήγορα από την πραγματική ηλικία;
Νέα έρευνα που παρουσιάζει το nationalgeographic.com δείχνει ότι αυτό μπορεί να αυξήσει σημαντικά τον κίνδυνο θανάτου και άνοιας — αλλά δίνει και ελπίδες για έγκαιρη παρέμβαση.
Τα γηρατειά έρχονται για όλους, αλλά το πόσο γρήγορα φτάνουν — και πόσο υγιείς παραμένουμε όταν φτάσουν — διαφέρει σημαντικά από άτομο σε άτομο.
Πρωτοποριακή νέα έρευνα μάς επιτρέπει να ανακαλύψουμε πιο εύκολα από ποτέ πόσο γρήγορα γερνά ο εγκέφαλός μας — και δείχνει ότι ένας «γηρασμένος» εγκέφαλος αυξάνει τον κίνδυνο θανάτου κατά εντυπωσιακό 182% μέσα σε περίπου 15 χρόνια, σε σύγκριση με όσους έχουν εγκέφαλο που γερνά φυσιολογικά.
Στην πρώτη από δύο πρόσφατες μελέτες, επιστήμονες του Πανεπιστημίου Stanford διαπίστωσαν ότι άτομα με βιολογικά νεότερα όργανα είχαν σημαντικά χαμηλότερο κίνδυνο να εμφανίσουν ασθένειες, σε σύγκριση με όσους είχαν όργανα που είχαν γεράσει πρόωρα. Αυτό ίσχυε ιδιαίτερα για τον εγκέφαλο: πέρα από τον αυξημένο κίνδυνο θανάτου, ένας γηρασμένος εγκέφαλος αύξανε τον κίνδυνο άνοιας κατά τρεις φορές.
Πότε ξεκινούν πραγματικά τα γηρατειά; Η επιστήμη λέει… αργότερα απ’ ό,τι νομίζεις.
Η ερευνητική ομάδα του Stanford έκανε αυτές τις ανακαλύψεις χρησιμοποιώντας μια εξέταση αίματος βασισμένη σε πρωτεϊνικούς βιοδείκτες, που τους βοήθησε να εκτιμήσουν τη βιολογική ηλικία συγκεκριμένων οργάνων — ένα μέτρο που, σε αντίθεση με τη χρονολογική ηλικία, αντικατοπτρίζει την πραγματική κατάσταση των οργάνων.
Και δεν ήταν οι μόνοι που σημείωσαν πρόοδο σε αυτόν τον τομέα.
Σε μια συμπληρωματική μελέτη, ερευνητές από το Πανεπιστήμιο Duke και το Πανεπιστήμιο Otago της Νέας Ζηλανδίας έδειξαν ότι μια και μόνο μαγνητική τομογραφία — μια τεχνολογία ήδη διαθέσιμη στα περισσότερα νοσοκομεία — μπορεί να προβλέψει με εντυπωσιακή ακρίβεια τη βιολογική γήρανση του εγκεφάλου.
Μαζί, αυτές οι μελέτες θα μπορούσαν να φέρουν επανάσταση στον τρόπο με τον οποίο οι επιστήμονες και οι γιατροί προβλέπουν και προλαμβάνουν χρόνιες παθήσεις πολύ πριν εμφανιστούν.
«Αντί να θεραπεύουμε κάθε ασθένεια αφού εμφανιστεί, θέλουμε να αλλάξουμε ριζικά την ιατρική προσέγγιση και να παρέμβουμε όσο οι άνθρωποι είναι ακόμα νέοι και πριν αναπτυχθούν οι ασθένειες που σχετίζονται με την ηλικία», λέει η Terrie Moffitt, συν-συγγραφέας της μελέτης του Duke/Otago και καθηγήτρια ψυχολογίας και νευροεπιστήμης στο Ιατρικό Κέντρο του Πανεπιστημίου Duke.
Βιολογική ηλικία vs. Χρονολογική ηλικία
Η επιστήμη εδώ και καιρό διαχωρίζει τη χρονολογική ηλικία — τα χρόνια που έχουμε ζήσει — από τη βιολογική ηλικία. Ακόμα και μεταξύ φίλων μπορείς να το διακρίνεις: ένας παλιός συμμαθητής τρέχει τον τέταρτο μαραθώνιό του, ενώ κάποιος άλλος αντιμετωπίζει προβλήματα με τη μνήμη και τους αρθρώσεις.
Ένα καλό παράδειγμα είναι η σύγκριση με τα αυτοκίνητα: «Αν και πολλά αυτοκίνητα μπορεί να έχουν κατασκευαστεί την ίδια χρονιά, κάποια έχουν “γράψει” πολλά περισσότερα χιλιόμετρα», εξηγεί ο Ahmad Hariri, καθηγητής ψυχολογίας και νευροεπιστήμης στο Duke.
Μόνο μία εγκυμοσύνη μπορεί να προσθέσει μήνες στη βιολογική σου ηλικία.
Όπως τα διαφορετικά μέρη ενός αυτοκινήτου φθείρονται με διαφορετικό ρυθμό, το ίδιο συμβαίνει και με τα όργανα του σώματος. Η βιολογική ηλικία δείχνει πόσο καλά λειτουργεί ένα όργανο, πόσο έχει υποχωρήσει η λειτουργία του και πόσο πιθανό είναι να αναπτύξει νόσο.
Η διάρκεια ζωής κάθε οργάνου καθορίζεται από το DNA, τον τρόπο ζωής, το στρες, το ιστορικό ασθενειών και τους περιβαλλοντικούς παράγοντες. Αυτοί οι παράγοντες εξηγούν γιατί μερικοί άνθρωποι παραμένουν βιολογικά νέοι ενώ άλλοι γερνούν πιο γρήγορα και αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο για άνοια, καρδιοπάθειες ή διαβήτη.
Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν διάφορα «βιολογικά ρολόγια» βασισμένα σε βιοδείκτες — μετρήσιμα σημάδια βιολογικών λειτουργιών. Δημοφιλείς δείκτες είναι η μεθυλίωση του DNA και η γονιδιακή έκφραση.
Όλα αυτά τα εργαλεία μάς βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα τη διαδικασία της γήρανσης.
Πώς η βιολογική ηλικία επηρεάζει την υγεία σου
Ένα καλά σχεδιασμένο βιολογικό ρολόι μπορεί να δείξει γιατί κάποια όργανα γερνούν πιο γρήγορα — και πώς η διατήρησή τους σε νεαρή βιολογική ηλικία μπορεί να αυξήσει τη μακροζωία και την ποιότητα ζωής.
Η μελέτη του Stanford, που δημοσιεύτηκε στο Nature Medicine, αξιολόγησε τη βιολογική ηλικία 11 βασικών οργάνων, όπως ο εγκέφαλος, η καρδιά και τα νεφρά. Τα ευρήματα έδειξαν ότι τα γηρασμένα όργανα προβλέπουν την εμφάνιση ασθενειών, ενώ τα βιολογικά νεότερα προσφέρουν προστασία.
Η ομάδα ανέλυσε περισσότερες από 3.000 πρωτεΐνες σε δείγματα αίματος από 45.000 άτομα και, μέσω μηχανικής μάθησης, δημιούργησε έναν αλγόριθμο που εκτιμά τη βιολογική ηλικία κάθε οργάνου — όλα από ένα μόνο δείγμα αίματος.
Για παράδειγμα, ένας βιολογικά «γηρασμένος» εγκέφαλος αυξάνει τον κίνδυνο για Αλτσχάιμερ κατά 12 φορές. Αντίθετα, ένας «νεανικός» εγκέφαλος μειώνει τον κίνδυνο θανάτου έως και κατά 40%.
Δες εδώ τι πρέπει να κάνεις όταν πέφτει απότομα το σάκχαρό σου
Ένα πιο προσβάσιμο εργαλείο μέτρησης της γήρανσης
Ενώ το τεστ του Stanford έχει κατοχυρωθεί με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας και βρίσκεται υπό αδειοδότηση, μπορεί να χρειαστούν χρόνια για να εφαρμοστεί ευρέως.
Αντιθέτως, η μελέτη του Duke/Otago χρησιμοποιεί MRI — μια τεχνική ήδη διαθέσιμη. Δημοσιεύτηκε στο Nature Aging και στηρίζεται σε έναν αλγόριθμο (DunedinPACNI) που εκτιμά την ταχύτητα γήρανσης του εγκεφάλου.
«Από μια μόνο μαγνητική, οι ερευνητές μπορούν τώρα να προβλέψουν πόσο γρήγορα γερνά ο εγκέφαλος ενός ατόμου», λέει ο Ethan Whitman, βασικός συγγραφέας και υποψήφιος διδάκτορας στο Duke.
Ο αλγόριθμος βασίστηκε σε 50.000 MRI και στη διάσημη μελέτη Dunedin, που παρακολουθεί άτομα από το 1972 μέχρι σήμερα.
Αναγνωρίζει ενδείξεις όπως λέπτυνση του φλοιού, συρρίκνωση του ιππόκαμπου και άλλες δομικές μεταβολές, που σχετίζονται με γνωστική εξασθένηση.
Το εργαλείο δεν επηρεάζεται από παράγοντες όπως ο τρόπος ζωής διαφορετικών γενεών — επειδή όλοι οι συμμετέχοντες γεννήθηκαν το ίδιο έτος.
Το μέλλον της εξατομικευμένης ιατρικής
Οι δύο μελέτες αντιπροσωπεύουν ένα μεγάλο βήμα για την εξατομικευμένη ιατρική.
Αν και έγιναν ανεξάρτητα, οι δύο ερευνητικές ομάδες εκτιμούν η μία τη δουλειά της άλλης. Ειδικοί του χώρου, όπως η Kristine Yaffe από το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, τις χαρακτηρίζουν υψηλής ποιότητας, μεγάλης κλίμακας και αλληλοσυμπληρούμενες.
Ο Wyss-Coray αποκαλεί τη μελέτη του Duke/Otago «πολύ ισχυρή», ενώ ο Whitman θεωρεί την έρευνα του Stanford «εξαιρετική».
Ο συνδυασμός των δύο προσεγγίσεων προσφέρει τεράστια δυνατότητα:
«Με αυτά τα εργαλεία μπορούμε να καταλάβουμε όχι μόνο πόσο γρήγορα “τρέχει το αυτοκίνητο” αλλά και ποιο εξάρτημα θα χαλάσει πρώτο», λέει ο Hariri.
«Είναι συναρπαστικό να φανταζόμαστε ένα μέλλον όπου μια σταγόνα αίμα ή μία μαγνητική μπορούν να καθοδηγήσουν παρεμβάσεις και να παρακολουθούν την αποτελεσματικότητά τους», προσθέτει ο Wyss-Coray.
Και αυτό έχει σημασία, γιατί — όπως λέει ο Whitman — «κανένα εργαλείο δεν λέει όλη την ιστορία. Οι γιατροί του μέλλοντος θα χρειάζονται πολλά μέσα για να κατανοήσουν πώς γερνάμε και πώς μπορούμε να μείνουμε υγιείς περισσότερο.»
Δες εδώ 4 τρόπους για να εξασκείς τον εγκέφαλό σου όσο μεγαλώνεις
