Το πείραμα Milgram και η ψυχολογία της υπακοής: Νέα ευρήματα για την υποταγή σε ανήθικες εντολές

Το ιστορικό πείραμα υπακοής του Στάνλεϊ Μίλγκραμ, το οποίο ξεκίνησε τον Ιούνιο του 1961 στο Πανεπιστήμιο Yale, συνεχίζει να προσφέρει καθοριστικά συμπεράσματα για την ανθρώπινη συμπεριφορά. Όπως αναφέρει το Ethnos, νεότερες μελέτες και σύγχρονες επαναλήψεις του πειράματος από ερευνητές όπως ο Jerry Burger το 2009, ο Tomasz Grzyb το 2015 και η Emilie Caspar δείχνουν ότι η πλειονότητα των ανθρώπων -φτάνοντας έως και το 90%- υπακούει σε ανήθικες εντολές όταν η ευθύνη μεταφέρεται σε κάποια αυθεντία.

Στο αρχικό πείραμα του 1961, 26 από τους 40 συμμετέχοντες (ποσοστό 65%) προχώρησαν μέχρι το ανώτατο επίπεδο εικονικού ηλεκτροσόκ, παρά τις εκκλήσεις του «θύματος» να σταματήσει. Η διαδικασία αυτή δεν αφορούσε τη μνήμη, όπως αναγραφόταν στην αρχική αγγελία της εφημερίδας New Haven Register, αλλά την προθυμία συνηθισμένων ανθρώπων να βλάψουν άλλους υπό τις διαταγές ενός προσώπου εξουσίας.

Οι σύγχρονες νευροεπιστημονικές έρευνες επιβεβαιώνουν ότι η εκτέλεση εντολών μειώνει τη δραστηριότητα των εγκεφαλικών περιοχών που σχετίζονται με την ενσυναίσθηση και τις ενοχές. Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών βοηθά στην πρόληψη της κατάχρησης εξουσίας και στην ενίσχυση του ηθικού θάρρους στην κοινωνία.

Ποια είναι τα αποτελέσματα των αρχικών και των νεότερων πειραμάτων;

Στο αρχικό πείραμα του Stanley Milgram το 1961, 40 άνδρες κλήθηκαν να χορηγήσουν εικονικά ηλεκτροσόκ σε έναν άγνωστο στο πλαίσιο μιας υποτιθέμενης μελέτης μνήμης. Παρά το γεγονός ότι άκουγαν το θύμα να διαμαρτύρεται ή να αναφέρει καρδιολογικά προβλήματα, το 65% των εθελοντών έφτασε στη μέγιστη τάση.

Οι μεταγενέστερες επαναλήψεις επιβεβαίωσαν τα ίδια υψηλά ποσοστά συμμόρφωσης. Το 2009, ο καθηγητής Jerry Burger στο Πανεπιστήμιο Santa Clara διαπίστωσε ότι το 70% των συμμετεχόντων -ανδρών και γυναικών- υπάκουσε μέχρι το καθορισμένο όριο. Το 2015, ο Tomasz Grzyb στο πανεπιστήμιο SWPS της Πολωνίας κατέγραψε ποσοστό υπακοής 90%, χωρίς να εντοπιστούν ουσιαστικές διαφορές μεταξύ των δύο φύλων.

Πώς επηρεάζεται ο εγκέφαλος όταν εκτελεί ανήθικες εντολές;

Η καθηγήτρια πειραματικής ψυχολογίας Emilie Caspar από το Πανεπιστήμιο της Γάνδης εξέτασε τη νευρολογική διάσταση της υπακοής χρησιμοποιώντας λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI). Στα πειράματά της, οι συμμετέχοντες χορηγούσαν πραγματικά, ανεκτά αλλά επώδυνα ηλεκτροσόκ.

Τα ευρήματα έδειξαν ότι όταν ένα άτομο ενεργεί κατόπιν διαταγής, οι εγκεφαλικές περιοχές που σχετίζονται με την ενσυναίσθηση, τις ενοχές και την αίσθηση προσωπικής ευθύνης παρουσιάζουν μειωμένη δραστηριότητα. Η ανυπακοή απαιτεί μεγαλύτερη κατανάλωση εγκεφαλικών πόρων, γεγονός που καθιστά την παθητική συμμόρφωση νοητικά «ευκολότερη» επιλογή. Από περίπου 800 εθελοντές στις μελέτες της Caspar, μόλις 21 άτομα (2,6%) αρνήθηκαν να υπακούσουν.

Ποιοι κοινωνικοί παράγοντες οδηγούν στην τυφλή υπακοή;

Ο καθηγητής Jerry Burger αναδεικνύει τέσσερις βασικούς παράγοντες που εξηγούν την υψηλή συμμόρφωση των συμμετεχόντων. Ο πρώτος είναι η μεταφορά της ευθύνης στον πειραματιστή, η οποία απαλλάσσει το άτομο από τις συνέπειες των πράξεών του, φαινόμενο που παρατηρείται εντόνως και στη σύγχρονη ανωνυμία στο διαδίκτυο.

Ο δεύτερος παράγοντας είναι η τοποθέτηση του ατόμου σε μια πρωτόγνωρη κατάσταση, όπου αναζητά καθοδήγηση από την αυθεντία. Ο τρίτος είναι ο γρήγορος ρυθμός της διαδικασίας, ο οποίος δεν αφήνει χρόνο για ηθικό στοχασμό. Τέλος, η σταδιακή αύξηση της έντασης των ηλεκτροσόκ αξιοποιεί την τεχνική του «ποδιού στην πόρτα», καθιστώντας κάθε επόμενο βήμα δυσκολότερο να αρνηθεί κανείς.

Πώς μπορεί να αναπτυχθεί η αντίσταση στις καταχρηστικές εντολές;

Η αντίσταση στην ανήθικη εξουσία δεν εξαρτάται μόνο από την προσωπικότητα ή την ενσυναίσθηση, η οποία μερικές φορές μπορεί να οδηγήσει σε ταύτιση με τον εντολέα. Απαιτεί την καλλιέργεια νοητικών συνηθειών, όπως η εξασφάλιση χρόνου σκέψης, η αμφισβήτηση της νομιμότητας μιας εντολής και η διατήρηση της προσωπικής ευθύνης.

Επιπλέον, η ύπαρξη θετικών προτύπων διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο. Έρευνες της Caspar σε διασώστες κατά τη γενοκτονία της Ρουάντα έδειξαν ότι όλοι οι διασώστες είχαν παραδείγματα αλληλεγγύης στην παιδική τους ηλικία. Παράλληλα, περιπτώσεις όπως αυτή του συμμετέχοντος Joe Dimow, που αρνήθηκε να συνεχίσει το πείραμα Milgram λόγω της ανατροφής του, αποδεικνύουν ότι η αμφισβήτηση της αυθεντίας μπορεί να αποτραπεί στην πράξη.

Συχνές ερωτήσεις

Ποιο ήταν το ποσοστό υπακοής στο αρχικό πείραμα Milgram;

Στο αρχικό πείραμα του 1961, το 65% των συμμετεχόντων (26 από τους 40 άνδρες) έφτασε στο μέγιστο επίπεδο εικονικού ηλεκτροσόκ επειδή τους το ζήτησε ο υπεύθυνος ερευνητής.

Διαφέρει η συμπεριφορά ανδρών και γυναικών στην υπακοή;

Στις μεταγενέστερες επαναλήψεις των πειραμάτων, όπως αυτές του Jerry Burger (2009) και του Tomasz Grzyb (2015), εξετάστηκαν τόσο άνδρες όσο και γυναίκες και δεν διαπιστώθηκε καμία σημαντική διαφοροποίηση στα ποσοστά υπακοής.