Τα Θεοφάνεια (ή Φώτα) είναι μια από τις λαμπρότερες γιορτές της Ορθοδοξίας, σηματοδοτώντας τη βάπτιση του Χριστού και το τέλος του εορταστικού Δωδεκαημέρου. Όμως, κάθε χρόνο τέτοιες μέρες, η πιο συχνή αναζήτηση στα ελληνικά νοικοκυριά είναι μία: «Τι τρώμε τα Θεοφάνεια;»
Η απάντηση δεν είναι μονολεκτική, καθώς τα γαστρονομικά έθιμα χωρίζονται σε δύο φάσεις: Την αυστηρή νηστεία της παραμονής (5 Ιανουαρίου) και το πλούσιο γιορτινό τραπέζι ανήμερα των Φώτων (6 Ιανουαρίου).
Ας δούμε αναλυτικά τι ορίζει η παράδοση και ποια φαγητά έχουν την τιμητική τους.
Τι τρώμε Παραμονή των Φώτων
Η παραμονή των Θεοφανείων είναι γνωστή ως «Μικρά Φώτα» ή «Πρωτάγιαση». Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, αυτή η μέρα είναι ημέρα αυστηρής νηστείας.
Την παραμονή των Φώτων δεν τρώμε κρέας, γαλακτοκομικά, αυγά, ούτε ψάρι, ενώ νηστεύουμε και το λάδι για να πιούμε την επομένη τον Μεγάλο Αγιασμό. Αν, όμως, είναι ημέρα Σάββατο ή Κυριακή τρώμε και λάδι.
Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης στο Ιερό Πηδάλιο έγραψε «ο λόγος που νηστεύουμε την Παραμονή των Θεοφανείων, αντίστοιχα και την Παραμονή των Χριστουγέννων, είναι προκειμένου να αναπληρώσουμε τη Νηστεία που χάνουμε, όταν οι εορτές αυτές πέφτουν Τετάρτη ή Παρασκευή, ημέρες δηλαδή κατά τις οποίες η νηστεία καταλύεται λόγων των Μεγάλων αυτών Εορτών».
Το παραδοσιακό πιάτο: Τα Φωτοκόλυβα ή «Παλληκάρια»
Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας (ιδίως στην Κρήτη και στα νησιά), το βράδυ της παραμονής μαγειρεύουν τα λεγόμενα Φωτοκόλυβα ή Παλληκάρια. Πρόκειται για μια πηχτή σούπα ή σαλάτα από όσπρια (φασόλια, ρεβίθια, φακές, κουκιά) και σιτάρι, τα οποία βράζουν όλα μαζί. Αυτό το φαγητό συμβολίζει την αφθονία της γης και τρώγεται για να έχουν τα ζώα και οι άνθρωποι υγεία (“παλληκαριά”).
Δείτε ακόμα: Θεοφάνεια: Η μέρα που ανοίγουν οι ουρανοί
Τι τρώμε τα Θεοφάνεια / Φώτα
Ανήμερα των Φώτων, η νηστεία λύεται. Είναι μεγάλη Δεσποτική Εορτή («κατάλυσις εις πάντα») και μπορούμε να φάμε τα πάντα. Ωστόσο, η παράδοση έχει τις δικές της προτιμήσεις.
1. Το Ψάρι έχει την τιμητική του
Αν και επιτρέπεται το κρέας, στα περισσότερα ελληνικά σπίτια το κύριο πιάτο είναι το ψάρι (ψητό ή σούπα). Ο λόγος είναι συμβολικός: Επειδή η γιορτή συνδέεται άμεσα με το νερό (Αγιασμός των υδάτων), οι πιστοί τιμούν τη μέρα καταναλώνοντας θαλασσινά.
Δημοφιλή πιάτα: Ψαρόσουπα, μπακαλιάρος σκορδαλιά, χταπόδι κρασάτο.
2. Κρέας (Αρνί ή Χοιρινό)
Καθώς το Δωδεκαήμερο τελειώνει, σε πολλές ορεινές περιοχές της Ελλάδας το τραπέζι περιλαμβάνει κρέας. Συνήθως σερβίρεται χοιρινό με σέλινο ή αρνί φρικασέ, πιάτα που συνδυάζουν τα χειμωνιάτικα χόρτα με το κρέας.
3. Λουκουμάδες (Ξεροτήγανα)
Δεν υπάρχουν Φώτα χωρίς το γλυκό που «διώχνει» τους Καλικάντζαρους! Σύμφωνα με το λαϊκό δοξάρι, οι καλικάντζαροι φεύγουν τρομαγμένοι από τον Αγιασμό, αλλά οι νοικοκυρές φτιάχνουν λουκουμάδες (ή ξεροτήγανα) για να τους γλυκάνουν ή να τους διώξουν μια και καλή.
Η παροιμία λέει:
«Φεύγουν οι καλικάντζαροι, φεύγουν τα παγανά, έφτασε ο τρελόπαπας με την αγιαστούρα του. Τιτσίν τιτσίν λουκάνικο, κομμάτι ξεροτήγανο…»
Οι λουκουμάδες σερβίρονται ζεστοί με άφθονο μέλι, κανέλα και τριμμένο καρύδι.
Δείτε ακόμα: Φώτα 2026: Πότε λένε τα κάλαντα τα παιδιά;
Τοπικά Έθιμα Φαγητού ανά την Ελλάδα
Ήπειρος: Η παραδοσιακή αλευρόπιτα ή χορτόπιτα συνοδεύει το γεύμα.
Πόντος: Έφτιαχναν το «σιρόν» (ζυμαρικό με γιαούρτι και σκόρδο) ανήμερα της γιορτής.
Κυκλάδες: Συνηθίζουν να τρώνε βραστό μπακαλιάρο ή κεφαλόπουλα.
Τώρα ξέρετε τι τρώμε τα Θεοφάνεια! Είτε επιλέξετε τα παραδοσιακά φωτοκόλυβα για την παραμονή, είτε ένα πλούσιο τραπέζι με ψάρι ή κρέας για την ημέρα της γιορτής, μην ξεχάσετε τους μελωμένους λουκουμάδες.
Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
Τρώμε κρέας τα Θεοφάνεια; Ναι! Ανήμερα των Θεοφανείων (6 Ιανουαρίου) επιτρέπεται η κατανάλωση κρέατος, γαλακτοκομικών και λαδιού. Δεν υπάρχει νηστεία.
Γιατί τρώμε ψάρι τα Φώτα αφού δεν νηστεύουμε; Είναι καθαρά εθιμοτυπικό λόγω της σύνδεσης της ημέρας με το νερό και τη βάπτιση. Δεν είναι εκκλησιαστικός κανόνας, αλλά παράδοση.
Πότε νηστεύουμε για τα Φώτα; Η μόνη μέρα νηστείας είναι η παραμονή των Θεοφανείων, δηλαδή η 5η Ιανουαρίου.
