Γρήγορες Απαντήσεις

Μπορούν τα έντομα να επιβιώσουν και να εργαστούν στο απόλυτο κενό; Ένα ιστορικό πείραμα της δεκαετίας του ’80 έδωσε την απάντηση.

Πότε έστειλε η NASA μέλισσες στο διάστημα;

Τον Απρίλιο του 1984, στα πλαίσια της αποστολής STS-41-C, το διαστημικό λεωφορείο Challenger μετέφερε μια αποικία περίπου 3.300 μελισσών σε τροχιά γύρω από τη Γη.

Ποιος ήταν ο σκοπός του πειράματος;

Οι επιστήμονες ήθελαν να ελέγξουν αν οι μέλισσες (που χρησιμοποιούν τη βαρύτητα για να προσανατολίζονται) μπορούσαν να επιβιώσουν, να επικοινωνήσουν και να χτίσουν κηρήθρες σε συνθήκες έλλειψης βαρύτητας.

Τα κατάφεραν;

Ναι! Παρά τον αρχικό αποπροσανατολισμό, οι μέλισσες προσάρμοσαν την πτήση τους, κατασκεύασαν 200 τετραγωνικά εκατοστά άψογης κηρήθρας, ενώ η βασίλισσα γέννησε κανονικά αυγά.

Τα διαστημικά λεωφορεία μεταφέρουν συνήθως τεράστιους δορυφόρους, πανάκριβα τηλεσκόπια ή πολύπλοκα επιστημονικά όργανα. Ωστόσο, τον Απρίλιο του 1984, η NASA αποφάσισε να στείλει στο διάστημα ένα πολύ μικρότερο, αλλά απείρως πιο… ζωντανό φορτίο: μια ολόκληρη αποικία μελισσών.

Επιβάτες σε αυτήν την παράξενη πτήση ήταν το Διαστημικό Λεωφορείο Challenger (που έμεινε στην ιστορία για την τραγική έκρηξή του δύο χρόνια αργότερα, τον Ιανουάριο του 1986) στα πλαίσια της αποστολής STS-41-C. Στόχος ενός πρωτοποριακού, μαθητικού πειράματος ήταν να διαπιστωθεί το εξής: Θα μπορούσαν αυτά τα μικροσκοπικά πλάσματα να προσαρμοστούν στην έλλειψη βαρύτητας και, κυρίως, θα συνέχιζαν να κατασκευάζουν το σπίτι τους;

Οι Μέλισσες, η Βαρύτητα και ο “Χορός” τους

Το επιστημονικό ενδιαφέρον πίσω από το πείραμα δεν ήταν τυχαίο. Η βαρύτητα παίζει καθοριστικό ρόλο στη συμπεριφορά των εντόμων αυτών. Στη Γη, τη χρησιμοποιούν ως βασικό σημείο αναφοράς τόσο για τη γεωμετρική κατασκευή της κηρήθρας όσο και για την περίπλοκη επικοινωνία τους.

Στον περίφημο «χορό των μελισσών», η κατεύθυνση των κινήσεων μιας εργάτριας σε σχέση με την κάθετο της βαρύτητας, μεταφέρει ακριβείς πληροφορίες στο σμήνος για τη θέση μιας πηγής τροφής σε σχέση με τον Ήλιο. Η απουσία αυτού του “μαγνητικού” σημείου αναφοράς στο διάστημα δημιουργούσε το εύλογο ερώτημα: Πώς θα επικοινωνήσουν στο απόλυτο κενό;

Στο Challenger ταξίδεψαν περίπου 3.300 μέλισσες. Στην αρχή, όπως αναμενόταν σε συνθήκες μικροβαρύτητας, τα έντομα εμφάνισαν έντονο αποπροσανατολισμό, χάνοντας τα ερεθίσματα που χρησιμοποιούν για να πετούν σε ευθεία γραμμή. Σύντομα όμως συνέβη το θαύμα! Προσαρμόστηκαν, έμαθαν να αιωρούνται, να περπατούν και να πετούν μέσα στο ειδικό κουτί τους χωρίς καμία δυσκολία.

Φυσιολογική λειτουργία (και αναπαραγωγή) στο διάστημα

Το σημαντικότερο εύρημα ήταν ότι η αποικία όχι απλώς επέζησε, αλλά συνέχισε να λειτουργεί κανονικά. Μέχρι το τέλος της αποστολής, που διήρκεσε μία εβδομάδα (6-13 Απριλίου 1984), οι μέλισσες είχαν κατασκευάσει περίπου 200 τετραγωνικά εκατοστά κηρήθρας. Τα κελιά διατηρούσαν το απόλυτα συμμετρικό, εξαγωνικό τους σχήμα, αποδεικνύοντας ότι η βαρύτητα δεν καθορίζει τη δόμηση όσο πίστευαν οι επιστήμονες.

Παράλληλα, η βασίλισσα γέννησε 35 αυγά κατά τη διάρκεια της αποστολής. Τα εντυπωσιακά αυτά αποτελέσματα δημοσιεύθηκαν το επόμενο έτος στο διακεκριμένο επιστημονικό περιοδικό Apidologie.

Η Ιστορία της NASA: Ένα ταξίδι πέρα από τα όρια

Η Εθνική Υπηρεσία Αεροναυτικής και Διαστήματος (NASA) ιδρύθηκε το 1958 από την κυβέρνηση των ΗΠΑ, σε μια προσπάθεια να κερδίσει τον “Αγώνα του Διαστήματος” (Space Race) ενάντια στη Σοβιετική Ένωση. Από την ιστορική προσεδάφιση του Apollo 11 στη Σελήνη το 1969, μέχρι το πρόγραμμα των Διαστημικών Λεωφορείων (1981–2011) και την κατασκευή του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού (ISS), η NASA παραμένει η αιχμή του δόρατος της επιστήμης. Πειράματα σαν αυτό με τις μέλισσες, αποδεικνύουν πως η διαστημική υπηρεσία δεν ερευνά μόνο τα άστρα, αλλά και τους τρόπους με τους οποίους η γήινη βιολογία αντιδρά στο άγνωστο.

Γιατί το πείραμα αυτό έχει τεράστια σημασία σήμερα

Σαράντα και πλέον χρόνια αργότερα, το πείραμα της αποστολής STS-41-C διατηρεί αναλλοίωτη την επιστημονική του αξία. Καθώς η ανθρωπότητα σχεδιάζει αποστολές τεράστιας διάρκειας (όπως η αποίκιση της Σελήνης μέσω του προγράμματος Artemis και τα μελλοντικά ταξίδια στον Άρη), η δημιουργία διαστημικής γεωργίας είναι μονόδρομος.

Η καλλιέργεια τροφίμων μακριά από τη Γη θα απαιτήσει οπωσδήποτε τη χρήση επικονιαστών. Μάλιστα, μια μεγάλη επιστημονική ανασκόπηση που είδε το φως της δημοσιότητας, συμπεριέλαβε τις μέλισσες ανάμεσα στα κορυφαία έντομα που αξίζει να μελετηθούν περαιτέρω για τη βιωσιμότητά τους σε μακροχρόνιες διαστημικές αποστολές.